بيىل قاڭتار ايىندا تاجىكستاندا وتكەن باسقوسۋدىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس ۇيىمداستىرىلعان وسى جولعى توكيوداعى كەزدەسۋ بارىسىندا ورتالىق ازياداعى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ايماقتاعى ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋ, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سالالارداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ سياقتى ماسەلەلەر ءسوز بولدى.
تاراپتار جاپونيا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى اتالمىش سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان كەشەگى كەزدەسۋ مەن وسى جىلى وتكەن ەكسپەرتتەردىڭ ءتورتىنشى جيىنى جانە بيزنەس سالاسىنداعى ەكىنشى باسقوسۋدىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ ديالوگقا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ دۋشانبە قالاسىنا جوسپارلانعان جەتىنشى جيىنىن وتكىزۋگە دايىندىق جۇمىستارىن باستاۋعا كەلىستى.
وسىلايشا, اتالمىش فورمات اياسىندا بۇگىنگە دەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى التى رەت, مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندەگى اعا لاۋازىمدى تۇلعالارى ون ءۇش رەت, ەكسپەرتتەر دەڭگەيىندە ءتورت رەت, بيزنەس سالاسىندا ەكى رەت, ال توكيودا وتەتىن "ينتەلەكتۋالدى ديالوگ" ون ءبىر رەت ۇيىمداستىرىلدى.
ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن جاپونيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان وسى كوپجاقتى ارىپتەستىك فورماتى جاپون ۇكىمەتىنىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان بولاتىن.
ورايى كەلگەندە اتاپ وتسەك, جاپون تاراپىنىڭ ونداي ويىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا قازاقستان ۇلكەن ۇلەس قوستى. دالىرەك ايتساق, 2004 جىلعى تامىز ايىندا جاپونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يوريكو كاۆاگۋچي قازاقستانعا ساپار جاساعان كۇنى سول كەزدەگى قر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايماقتاعى ءوز ارىپتەستەرىن استاناعا شاقىرىپ, جاپون تاراپىنىڭ ۇسىنىسىن بىرلەسىپ قابىل الۋدى ۇيلەستىرگەن ەدى.
قازاقستان تاراپىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ سول كۇنگى باسقوسۋى توكيونىڭ ايماقتاعى ەلدەرمەن كوپجاقتى قارىم-قاتىناستارىن جانداندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان وڭىرلىك ديپلوماتياسىنىڭ تاريxي تۇسى بولدى دەۋگە ابدەن بولادى.
ازياداعى اقش-تىڭ ەڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ تابىلاتىن جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ ۆاشينگتونمەن پىسىقتاپ جۇرگىزىپ وتىرعان ورتالىق ازيا ايماعىنداعى سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارى ەكى ۇلكەن گەوساياسي فاكتورعا نەگىزدەلىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون.
بىرىنشىدەن, ايماقتاعى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر مەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىنە قولداۋ كورسەتىپ, سول ارقىلى بۇل ەلدەردىڭ رەسەيگە تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ بولسا, ەكىنشىدەن, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق ىقپالىنىڭ تىم كۇشەيىپ كەتپەۋىنە توسقاۋىل بولۋ.
قىتاي مەن رەسەي ۇلكەن ءرول وينايتىن 1996 جىلى قۇرىلعان "شانxاي بەستىگى" ۇيىمىنا وزبەكستان قوسىلعاننان كەيىن اتالمىش ۇيىم 2001 جىلى شانxاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ باسىندا پايدا بولعان ەڭ ءىرى xالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمنىڭ ىقپالى كۇشەيە باستاعانى جاپون ۇكىمەتىن اسىقتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
ال ورتالىق ازيانىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان قازاقستان ءۇشىن الەمدەگى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ بىرىمەن كوپجاقتى ارىپتەستىكتىڭ بۇنداي فورماتىن ورناتۋ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى مەن كوپقىرلى ديپلوماتياسىنا تولىقتاي ساي كەلىپ وتىرعاندىقتان قازاقستان تاراپى بۇل فورماتتاعى ديالوگتى بارىنشا قولداپ, ونىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
الايدا, اتالمىش فورماتقا قاتىستى ءسوز بولعاندا ايتپاي وتە المايتىن ماسەلەلەر دە جوق ەمەس.
باستاپقىدا بەس ەل اراسىنداعى ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەگەن جانە ءدال سول ماقساتتا وسى فورماتتى ۇسىنعان جاپون تاراپى ءالى كۇنگە دەيىن ديالوگ اياسىنداعى كەزدەسۋلەردىڭ كۇنتارتىبى مەن مازمۇنىن تاراپتار قاناعاتتانا الاتىن دارەجەدە جاساقتاي الماي وتىرعانى ەڭ ۇلكەن ماسەلە بولىپ وتىر دەسەك اقيقاتقا قارسى شىقپاسپىز.
قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ورتالىق ازيانى قىتايدان قىزعانىپ وتىرعان جاپون ۇكىمەتى اتالعان ايماقتاعى ءوزىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق مۇددەسىن ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق تۇرعىدان قالىپتاستىرا الماي وتىر دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ دامۋشى ەلدەرگە قاتىستى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سىرتقى ساياساتىنىڭ ەڭ ءتيىمدى تەتىگى بولىپ تابىلاتىن دامۋعا ارنالعان رەسمي كومەك باعدارلاماسى (ODA) ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ديپلوماتياسىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. ال بۇل قۇرال قولدانىلماي قالعان جاعدايدا قانداي ساياسات جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىنە بايلانىستى جاپون ۇكىمەتىنىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنا قاتىستى ناقتى ساياسي-ەكونوميكالىق ستراتەگياسى بار دەپ ايتا المايمىز.
مىسالى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى 2010 جىلداردان بەرى ODA باعدارلاماسى بويىنشا قارجىلاي كومەك الاتىن ەلدەر قاتارىنان شىققان قازاقستانعا قاتىستى توكيونىڭ ساياساتى قانداي بولۋ كەرەك ەكەنىن وكىنىشكە قاراي ەشكىم باسىپ ايتا الماي وتىر.
جاپوندىق ساياساتكەرلەر اراسىندا قازاقستانمەن قاتىناستاردى جانداندىرۋدى جاقتايتىنداردىڭ سانى جوقتىڭ قاسى بولسا, جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى ءبىزدىڭ ەلمەن اينالىساتىن بولىمشە رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جاۋاپتى جالپىعا ورتاق مامانداردان قۇرالعان. ال ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق سالالارىنا قاتىستى سۇراقتاردى قاراستىراتىن جاپوندىق قۇرىلىم مەن ونىڭ قۇرامى جيىرما جىلدان بەرى قاتتى وزگەرە قويعان جوق.
وسىدان-اق, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ "ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى" سول دەڭگەيگە لايىقتى ءوزارا ساياسي-ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ شىنايى كورسەتكىشى ەمەس, ديپلوماتيالىق تۇرعىدان قابىلدانعان دەكلاراتيۆتى اتاۋدان اسا الماي وتىرعانىن اڭداۋعا بولادى.
ارينە, جاپونيانىڭ ءتۇرلى ۇكىمەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا قازاقستان بۇگىنگە دەيىن ءبىراز مولشەردە قارجىلاي جانە تەxنيكالىق كومەك الىپ كەلەدى. وعان ءتيىستى دەڭگەيدە باعا بەرىپ, جاپون ۇكىمەتى مەن xالقىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ ارتىق بولماس.
ەكى ەلدىڭ xالىقارالىق ارەناداعى رەسمي ۇستانىمدارى دا ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن. مادەني-گۋمانيتارلىق, ءبىلىم جانە عىلىم سالالارىنداعى بايلانىستار دا تۇراقتى دامىپ كەلەدى.
بىراق, جاپونيامەن ارىپتەستىكتىڭ بۇنداي دەڭگەيىنە قازاقستان عانا ەمەس, ايماقتاعى ءاربىر مەملەكەت ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار اياسىندا قول جەتكىزىپ وتىر. ياعني, جاپونيامەن ءوزارا ىقپالداسۋدا وڭىردەگى ءال مەملەكەت ءوز مۇددەسىنە ساي ءىس-قيمىل جاساپ كەلە جاتىر جانە ونداي ەكىجاقتى ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە "ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگى" فورماتى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستار مەن ايماقتاعى ءار ەلدىڭ جاپونيامەن ەكىجاقتى دوستىق بايلانىستارىن جوققا شىعارا المايمىز. ول كوپتەپ قۇپتايتىن جاعداي. اتالمىش فورمات اياسىنداعى ءار دەڭگەيدەگى ءاربىر جيىن جىلى ءوتىپ, قاي كەزدەسۋ بولماسىن قيماي قوشتاسۋمەن اياقتالىپ جاتاتىنى دا سوندىقتان. ءلايىم سولا بولعاي دەپ تىلەيمىز.
دەگەنمەن, جاپونيامەن قارىم-قاتىناستار سالاسىندا وسى ەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە تەxنولوگيالار ترانسفەرتى سياقتى "كوزگە كورىنەتىن" قارجى-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى باستى ورىنعا قويىپ وتىرعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن "وڭىردەگى ەلدەردىڭ ورتاق مۇددەلەرىنە قولداۋ كورسەتۋدى" ماقسات تۇتقان جانە سول تۇرعىدان ءوزىن "كاتاليزاتور" دەپ اتاپ جۇرگەن جاپون تاراپىنىڭ اراسىندا ەڭ الدىمەن ءدال وسى ۇعىمدارعا قاتىستى تۇسىنبەۋشىلىكتىڭ تەرەڭ ەكەنىنە كۋا بوپ كەلەمىز.
قۇرىلعانىنا ون بەس جىل تولايىن دەپ وتىرعان وسى كوپجاقتى فورمات اياسىندا وسى كۇنگە دەيىن جاپونيانىڭ ارالاسۋىمەن ورتالىق ازيادا تىم بولماسا ءبىر پروبلەمانىڭ شەشىمى تابىلدى دەپ ايتا المايمىز.
ونىڭ ۇستىنە, باۋىرلاس ەلدەر اراسىندا جاپوندار ارالاسپاسا شەشىلمەيتىن پروبلەمالار بار دەپ تە ايتۋعا بولمايدى.
كورشىلەس ەل, كورشى جۇرت بولعاننان كەيىن تۋىنداپ جاتاتىن ماسەلەلەردىڭ قايسىسى بولماسىن قانداي دا ءبىر "كاتاليزاتور" ەلسىز-اق ءوزارا شەشىپ الۋعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى دە, ساياسي ەرىك-جىگەرى دە جەتىپ جاتىر دەپ كامىل سەنەمىز.
ماسەلەن, اتالمىش فورمات اياسىنداعى كەزدەسۋلەر بولسىن, ورتالىق ازيا ايماعىنا قاتىستى باسقا دا جيىندار بارىسىندا جاپوندىق ەكسپەرتتەر وڭىردەگى ەڭ ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىن كوتەرىپ, ايماقتا اۋىل جانە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان سۋ تاپشىلىعى جايلى ءجيى ءسوز قىلادى.
بىراق, ماسەلەنى شەشۋ جولىنا قاتىستى ناقتى ۇسىنىستار ايتىلمايتىن نەمەسە ۇسىناستار ايتىلعان كۇننىڭ وزىندە ناقتى ىسكە جالعاسىپ جاتپايتىن جيىنداردا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى وڭىرلىك پروبلەمالار جايلى ءسوز قىلعانىمەن كەزدەسۋ ناتيجەلەرىنەن كوپ ءۇمىت كۇتپەيتىنىن مويىنداۋىمىز قاجەت.
سوندىقتان توكيو باستاپ, استانا قولداپ, قالعان ەلدەر قوستاعان "ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگى" فورماتىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى دەڭگەيى دە, كەلەشەكتەگى جاعدايى دا ەڭ الدىمەن وسى فورماتتىڭ اۆتورى بولىپ تابىلاتىن تىكەلەي جاپونيا ۇكىمەتىنە بايلانىستى بولىپ وتىرعانى ءسوزسىز.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ قازاقستاننان باسقاسى جاپونيادان جوعارىدا اتالعان ODA فورماتى بويىنشا قارجىلاي كومەك الۋعا مۇددەلى ەكەنىن جانە ەڭ الدىمەن جاپون تاراپىنىڭ سونداي كومەگىن الۋ ءۇشىن ءوزارا باسەكەلەس ەلدەر بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلىك ارىپتەستىك پەن ينتەگراتسيالىق ۇردىستەردىڭ كوشباسشىسى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءبىزدىڭ ەل اتالعان ديالوگتىڭ كۇنتارتىبىن قۇرىپ, مازمۇنىن تولىقتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
قازاقستان مەن جاپونيانىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ەكى ەل اراسىنداعى "ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى" اتىنا ساي جانداندىراتىن كەز كەلدى.
مىسالى, ODA فورماتى بويىنشا دامۋشى ەلدەرگە كومەك كورسەتۋگە قاتىستى مىندەتتەمەلەر الىپ, وسى سالاداعى تەتىكتەردى ەنگىزۋگە مۇددەلى بوپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن اتالمىش سالاداعى تاجىريبەسى باي جاپونيامەن بىرىگىپ قيمىلداپ, ايماقتا بىرلەسكەن جوبالار جۇرگىزۋگە تالپىنىس جاساپ كورەتىن شاق كەلدى دەپ ءوز باسىم سەنەمىن.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءبىرى جاپونيامەن ەكىجاقتى الىس-بەرىس دەڭگەيىنەن اسىپ, مۇمكىندىكتەردى بىرىكتىرىپ, ەكى ەلدىڭ عانا ەمەس, وڭىردەگى باسقا ەلدەردىڭ دە سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الاتىن بىرلەسكەن جوبالار جاساۋ قازاقستان مەن جاپونيانىڭ مۇددەلەرىنە عانا ەمەس, "ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگى" فورماتىنىڭ باستاپقى ماقساتىنا دا ساي ەكەنى ءسوزسىز.
باتىرxان قۇرمانسەيىت, جاپونتانۋشى
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
